روی از سنگ معدن سولفیدی، عمدتا اسفالریت، تا شمش ۹۹٫۹۹۵٪ در پنج مرحله اصلی تولید میشود: تغلیظ با فلوتاسیون، تشویه، لیچینگ، تصفیه و الکترووینینگ، و در نهایت ذوب و شمشریزی. بخش بزرگی از روی جهان با این مسیر، به نام RLE (Roasting-Leaching-Electrowinning)، تولید میشود. روش دیگر، یعنی ذوب در کوره بلند، سهم کمتری دارد. در ادامه هر مرحله را با ورودی، خروجی و شرایط کنترلی آن توضیح میدهیم.
سنگ معدن روی چگونه به کنسانتره ۵۰ درصدی تبدیل میشود؟
بیشتر معادن این سنگ زیرزمینیاند و بخش کوچکتری روباز است. استخراج زیرزمینی با حفاری، آتشباری و بارگیری انجام میشود و سنگ استخراجی به کارخانه فرآوری منتقل میشود.
اسفالریت، کانی اصلی روی؛ کدام کانیهای دیگر در معادن روی یافت میشوند؟
| کانی | فرمول | نوع | نکته |
|---|---|---|---|
| اسفالریت | ZnS | سولفیدی | کانی اصلی در بیشتر معادن جهان |
| اسمیتسونیت | ZnCO₃ | کربناته | با تکلیس یا تشویه به اکسید تبدیل میشود |
| همیمورفیت (کالامین در اصطلاح بریتانیایی) | سیلیکات آبدار روی | سیلیکاته | نام «کالامین» گاهی برای کربنات هم به کار میرود، پس نام دقیق کانی را بنویسید |
عیار سنگ معدن سولفیدی بین ۳ تا ۱۰ درصد روی است. سنگ پس از خرد شدن در سنگشکنهای فکی و مخروطی، در آسیاب گلولهای با هیدروسیکلون در مدار بسته تا حدود ۷۴ میکرون (مش ۲۰۰) آسیاب میشود. اگر ذرات بزرگتر باشند، کانی روی با باطله قفل میماند و بازیابی فلوتاسیون پایین میآید.
فلوتاسیون اسفالریت از پیریت و گالن چگونه انجام میشود؟
هدف این مرحله رساندن عیار روی در کنسانتره به حدود ۵۰ تا ۵۵ درصد است.
- تنظیم pH: با افزودن آهک، pH به حدود ۱۰٫۵ میرسد. این کار پیریت (FeS₂) و گالن (PbS) را سرکوب میکند تا همراه اسفالریت شناور نشوند.
- فعالسازی: اسفالریت بهتنهایی با کلکتورهای معمول شناور نمیشود، پس سولفات مس (CuSO₄) به عنوان فعالساز اضافه میشود. یونهای Cu²⁺ سطح کانی را پوشش میدهند: ZnS + Cu²⁺ → CuS + Zn²⁺
- جمعآوری کفی: کلکتور زانتات (مانند PAX) سطح ذرات روی را آبگریز میکند و کفساز (مانند MIBC) کف پایداری میسازد. ذرات روی به حبابها میچسبند، به سطح میآیند و جدا میشوند. کنسانتره بعد از فیلتراسیون و خشککردن به واحد تشویه میرود.
چرا کنسانتره روی را باید تشویه کرد و در چه دمایی؟
سولفید روی در اسید حل نمیشود، پس باید به اکسید تبدیل شود. این کار در کوره بستر سیال و در دمای حدود ۹۰۰ تا ۹۵۰ درجه سانتیگراد انجام میشود. کنسانتره در جریان هوای شدید معلق میماند و واکنش به شکل زیر است:
2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂
این واکنش گرمازاست و پس از راهاندازی به سوخت اضافی نیاز ندارد. در کورههای بستر سیال، ظرفیت بالاتر، حذف گوگرد بهتر و نگهداری کمتر نسبت به کورههای چندطبقه و معلق دیده میشود.
دو محوصل مهم بدست آمده از این مرحله
- کلسین (Calcine): پودر اکسید روی که در اسید سولفوریک حلپذیر است.
- گاز SO₂: پس از غبارگیری به واحد اسیدسازی میرود و اسید سولفوریک (H₂SO₄) تولید میشود که در لیچینگ مصرف میشود.
نکته مهم:
اگر آهن در کنسانتره باشد، بخشی از روی (در منابع حدود ۱۰ درصد) با آهن ترکیب میشود و زینکفریت (ZnFe₂O₄) میسازد. این فریت در اسید رقیق حل نمیشود و یکی از اصلیترین علتهای افت بازیابی روی است. کنترل دمای کوره و عیار آهن کنسانتره برای کاهش این افت حیاتی است.
روی چگونه از کلسین وارد محلول میشود و آهن کجا میرود؟
این مرحله در سه بخش انجام میشود تا روی و فریت از هم جدا شوند.
1- لیچینگ خنثی (Neutral Leach)
کلسین در تانکهای همزندار با اسید برگشتی از سالن الکترولیز (با حدود ۱۵۰ گرم بر لیتر اسید) حل میشود. با کنترل آهنگ افزودن کلسین، pH به حدود ۵ تا ۵٫۵ میرسد. در این pH، آهن سهظرفیتی به شکل Fe(OH)₃ رسوب میکند و آرسنیک را هم با خود همراه میکند. محلول حاصل، محلول غنی از روی (PLS) است.
2- لیچینگ اسیدی گرم (Hot Acid Leach)
کیک جامد باقیمانده که حاوی زینکفریت است، با اسید قوی و دمای حدود ۹۰ درجه سانتیگراد تصفیه میشود. پیوند فریت در این شرایط شکسته میشود و روی آزاد میگردد.
3- دفع آهن به صورت یاروسایت
آهن حلشده در مرحله اسیدی با افزودن کاتیونهای سدیم، پتاسیم یا آمونیوم در دمای حدود ۹۰ تا ۹۵ درجه و pH حدود ۱٫۵ تا ۲ به صورت یاروسایت (Jarosite) رسوب میکند و فیلتر میشود. این پسماند جامد مشکل زیستمحیطی جدی دارد و در بخش پایانی توضیح داده میشود.
ناخالصیهای محلول روی چرا و چگونه باید حذف شوند؟
ناخالصیهای فلزی مثل مس، کادمیوم، کبالت و نیکل در محلول سولفات روی باید تا حد بسیار پایین حذف شوند. اگر این عناصر باقی بمانند، بیشولتاژ تصاعد هیدروژن کم میشود و هیدروژن بیشتری روی کاتد آزاد میگردد. در نتیجه راندمان جریان سلول الکترولیز افت میکند. حد مجاز پس از تصفیه معمولاً زیر ۰٫۰۵ میلیگرم بر لیتر است.
روش حذف، سمنتاسیون با پودر روی است
- مرحله سرد (حدود ۵۰ تا ۶۰ درجه): روی پودری مس و کادمیوم را رسوب میدهد: Cu²⁺ + Zn → Cu↓ + Zn²⁺
- مرحله گرم (حدود ۸۰ تا ۸۵ درجه): کبالت و نیکل با کمک فعالساز مانند ترکیبات آرسنیک یا آنتیموان رسوب میکنند. این ترکیبات بینفلزی (مثلاً CoAs) در کیک فیلتر جمع میشوند.
برق چگونه روی را از محلول به فلز تبدیل میکند؟
محلول تصفیهشده سولفات روی (حدود ۵۰ تا ۶۰ گرم بر لیتر Zn) وارد سلولهای الکتروشیمیایی با جریان مستقیم میشود. کاتد ورق آلومینیومی است و آند از آلیاژ سرب-نقره ساخته میشود.
| شاخص | مقدار یا واکنش | توضیح |
|---|---|---|
| واکنش کاتدی | Zn²⁺ + 2e⁻ → Zn | روی فلزی روی کاتد رسوب میکند |
| واکنش آندی | H₂O → ½O₂ + 2H⁺ + 2e⁻ | اکسیژن آزاد و اسید تولید میشود |
| دمای سلول | حدود ۳۵ تا ۳۸ درجه | دمای بالاتر، بیشولتاژ هیدروژن را کم و راندمان جریان را پایین میآورد |
| چگالی جریان | بسته به طراحی | سیستم کمچگالی حدود ۲۷۰ تا ۳۲۵ آمپر بر متر مربع و سیستم پرچگالی (تینتون) حدود ۱۰۰۰ آمپر بر متر مربع |
| افزودنیها | چسب استخوان و ترکیبات استرانسیم | چسب رسوب را یکنواخت میکند و ترکیبات استرانسیم انحلال سرب آند را کم میکنند |
ورقهای روی هر ۲۴ تا ۴۸ ساعت از کاتدها جدا میشوند (استریپینگ). خلوص این ورقها بالای ۹۹٫۹۹٪ است. انرژی مصرفی الکترووینینگ زیاد است و در منابع حدود ۳۹۰۰ کیلوواتساعت برای هر تن کاتد ذکر شده است.
ورقهای روی چگونه به شمش SHG ۹۹٫۹۹۵٪ تبدیل میشوند؟
ورقهای روی در کوره القایی (با فرکانس پایین) ذوب میشوند. نقطه ذوب روی حدود ۴۱۹٫۵ درجه است و مذاب بین ۴۵۰ تا ۴۸۰ درجه نگهداری میشود.
- برای کاهش اکسیداسیون سطح و جدا کردن سرباره خاکستری (Dross) مقداری نشادر (NH₄Cl) به سطح مذاب اضافه میشود.
- مذاب با پمپهای گرافیتی به ماشین شمشریزی خطی منتقل میشود.
- شمشهای استاندارد حدود ۲۵ کیلوگرمی با گرید SHG (Special High Grade) و خلوص ۹۹٫۹۹۵٪ بستهبندی میشوند.
کدام روش برای تولید روی بهتر است: RLE یا کوره بلند ISP؟
| شاخص | RLE (هیدرومتالورژی) | کوره بلند ISP (پیرومتالورژی) |
|---|---|---|
| خلوص شمش | بالای ۹۹٫۹۹۵٪ (SHG) | حدود ۹۸٫۵ تا ۹۹٫۵٪ (GOB) و نیازمند پالایش |
| عامل احیا | انرژی الکتریکی | کک و گاز CO |
| پسماندهای اصلی | یاروسایت، کیک کادمیوم و مس | سرباره سیلیکاتی، دوده حاوی سرب و روی |
| حساسیت به ناخالصی خوراک | بالا | پایینتر؛ امکان ذوب همزمان سرب و روی |
| سهم تولید جهانی | بخش بزرگتر تولید جهان | سهم بسیار کوچکتر |
در گذشته روشهای پیرومتالورژی مانند کورههای تقطیری و افقی هم رایج بودند، اما امروز بیشتر منسوخ شدهاند.
یاروسایت چیست و چرا مدیریت آن مهمترین چالش کارخانههای RLE است؟
۱. یاروسایت: حاوی فلزات سنگین است و ذخیرهسازی آن محدودیتهای زیستمحیطی دارد. روشهای جدید مثل تولید هماتیت یا گوتیت پسماند پایدارتر ایجاد میکنند.
۲. کیکهای کادمیوم و مس: از تصفیه جدا میشوند و باید به شکل مناسب بازیافت یا دفع شوند.
۳. انرژی الکتریکی: الکترووینینگ بیشترین بخش هزینه انرژی را دارد. کنترل مقاومت اتصالات کاتد و آند و استفاده از افزودنیها راهکارهای اصلی کاهش آناند.
۴. افت بازیابی به دلیل فریت: کنترل دمای تشویه و عیار آهن کنسانتره مهمترین عامل کاهش این افت است.
تراز جرمی تقریبی: از یک تن کنسانتره چقدر شمش روی به دست میآید؟
اگر یک تن کنسانتره با عیار ۵۰ درصد داشته باشیم، حدود ۵۰۰ کیلوگرم روی در آن است. با بازیابی کلی ۹۰ درصد در تمام مراحل، حدود ۴۵۰ کیلوگرم شمش روی به دست میآید. این عدد برای ارزیابی اقتصادی طرحها مفید است، اما بازیابی واقعی هر کارخانه به طراحی و عیار خوراک بستگی دارد.
معنی اصطلاحات رایج در تولید شمش روی چیست؟
- Roasting: تشویه
- Calcine: کلسین، اکسید روی حاصل از تشویه
- Leaching: لیچینگ، حلسازی در اسید
- Cementation: سمنتاسیون، رسوبدهی ناخالصی با پودر روی
- Electrowinning: الکترووینینگ، احیای فلز از محلول با جریان برق
- Jarosite: یاروسایت، رسوب آهن
- Ferrite: فریت، ترکیب آهن و روی
- Flotation: فلوتاسیون، جداسازی بر اساس آبگریزی
- Dross: سرباره روی مذاب
- SHG: Special High Grade، گرید ویژه شمش روی
آیا روی همیشه با برق تولید میشود و هر تن آن چقدر انرژی میبرد؟
در روش RLE بله، مرحله احیا با الکترووینینگ انجام میشود. در روش کوره بلند، کک و گاز CO عامل احیا هستند. در منابع فنی برای هر تن کاتد روی حدود ۳۹۰۰ کیلوواتساعت برق ذکر شده است. این عدد بسته به طراحی سلول و شرایط کارخانه تغییر میکند.
خلوص شمشهای تجاری چقدر است؟
شمش SHG با خلوص ۹۹٫۹۹۵٪ استاندارد رایج است. شمشهای با خلوص پایینتر (مثل GOB) معمولاً نیاز به پالایش بیشتر دارند.
آیا کوره بلند هنوز استفاده میشود؟
بله، اما سهم آن در تولید جهانی کم است و به دلیل هزینه کک و انرژی حرارتی رقابتپذیری کمتری دارد.
خلاصه محتوا
تولید شمش روی یک زنجیره پیوسته است: فلوتاسیون کنسانتره را میسازد، تشویه سولفید را به اکسید تبدیل میکند، لیچینگ روی را در محلول میبرد، تصفیه ناخالصیها را حذف میکند و الکترووینینگ فلز خالص را میگیرد. کیفیت هر مرحله مستقیماً روی مرحله بعد اثر میگذارد، پس کنترل دقیق pH، دما و عیار خوراک در همه مراحل کلید بازیابی بالا و خلوص مناسب است.